 |
| Bakı, 2008 |
 |
| Kiyev, Ukrayna, mart 2016 |
 |
| Krakov, Polşa, yanvar 2014 |
Onuda deyim ki, ilk qrafiti əsəri düz 50 il əvvəl 1969-cu ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərində yaradılıb. Kuryer çalışan Taki ləgəbli gənc bir yunan şəhər divarlarına ləgəbini və yaşadığı küçənin nömrəsini qara mürəkkəb gələm ilə həqq etməyə başlayıb, "Taki 163".
 |
| Krakov, Polşa, yanvar 2014 |
 |
| Minsk, Belarus, dekabr 2012 |
Cənubi Qafqaz
Cənubi Qafqazda Yer planetininin ayrılmaz hissəsi olduğu üçün, əlbəttə ki, bu məşquliyət yerli gənclərin nəzərindən qaçmayıb.
Azərbaycan
Qraffiti əsərləri ilə tanışlığım "Qara şəhərdə" (indiki adı Cavanşir körpüsündən başlayarək Afiyəddin Cəlilov küç, Nobel prospekti, Yusif Səfərov, Xocalı prospektinə və bitişik küçələri əhatə edən rayon) yaşadığım dövrə təsadüf edir. Məhz buradakı divarların birində rəngli, zövgə oxşayan, mürəkkəb formada yazılan əcnəbi sözlər və rəsmləri gördüm. Sonradan həmin divarı rənglədilər, rəsmlər yox oldu. Fikrimcə, bu əhvalat qraffiti sənədinə olan münasibəti və onun hazırki vəziyətini çox yaxşı əks etdirir. |
| Bakı, fevral 2019 |
Səbəb #1 Verilən mesaj
Müəllif divarların, abidələrin üzərində nəsə çəkib və ya yazmaqla müxtəlif sanksiya ilə üzləşə bilər. Sanksiyanın ağırlığı isə rəssamın cəmiyətə çatdırmaq istədiyi ismarıcdan aslıdır.
 | |||
Adındanda göründüyü kimi, küçə mədəniyəti kəlməsindəki sözlər heç cür siravi insanımızın beynində uzlaşmır. Küçə hara, mədəniyət hara? Eybəcər şəkillər, başa düşülməyən mesajlar və s. insanımızı bu mədəniyət nümunələrinə sanki yad edir.
Səbəb #3 Mülkə vurulan ziyan
Hökümət-insanımız tandemi binaların üzərindəki əsərləri banal olaraq şəxsi və ya dövlət mülkünə vurulan ziyan kimi hesab edir və bunun qəbuledilməz olduğunu düşünür.
 |
| 16 yaşlı Elmarın ailəsi Z. Əhmədbəyov küçəsindəki evlərinin “plana” düşməsini səbirsizliklə gözləyir. Bakı, fevral 2019 |
 |
| "Atam deyir evimizin divarına bunu çəkən uşaqları polis gəldi apardı" Bakı, fevral 2019 |
Cəmiyyət üzvlərin qənaətinə görə, divarlarda şəkil çəkən şəxs bunu bekarçılıqdan edir, avaraçılıqdan əziyyət çəkir.
Onlar axı bunu nə üçün çəkirlər?
Tanış olmayan insana klişe, stereotiplər qoşmağa nə var ki. Bəlkə əvvəl onlara bunu nə üçün etdiklərini izah etməyə imkan vermək lazımdır? Həyat tərzi, küçə mədəniyyətinin bir qolu, yaşayış stili- onlar bununla məşqul olmalarını məhz belə izah edir. Xatırlayiram ki, Space TV-də işləyərkən həmkarlarımdan biri Mürvət Zalikoğlu qraffiti həvəskarları barədə videosüjet hazırlamışdı. Süjetin qəhrəmanları məşqul olduqları sənədin populyarlaşması üçün gecələr şəhəri bəzəməyə çıxdıqlarını etiraf edirdilər.Dövlətdə çalışır bu sahəyə maraq göstərənləri dəstəkləməyə. Amma özünə məxsus tərzdə. Hətta sərgilər təşkil edir. Amma bu nadir halda və daha çox əcnəbi rəssamlar ilə birgə yaradılan əsərlərin sərgisidir. Mədəniyət nazirliyi belə sərgilərdə qeyri-hökümət təşkilatları ilə birgə çalışır. Nəticədə yaradılan əsərləri heç də hamı seyr edə bilmir.
Bəlkə icra strukturları və qraffiti rəssamları daha sıx əməkdaşlıq etsinlər? Axı bu əməkdaşlıqdan hamı qazanar. Şəhərin boz, köhnə binaların divarları yenidən canlanar. Bu isə o deməkdir ki, büdcədən onların "oblitsofkasına" xərclənəcək vəsaitə qənaət etmək olar. Həm çinin şəhər əhalisi gözəl icnəsənət nümunələrindən zövq alar, əhval-ruhiyəsi yüksələr. Nəhayət street-art həvəskarları underground-an çıxıb öz məharətlərini göstərər. Kim bilir, bəlkə sıralarından dünyaca məhşur rəssamlar çıxacaq.
Ermənistan
 |
| Qrafiti ustası Robert Nikoqosyan. İrəvan, Ermənistan |
Ermənistanda qraffiti sənəti yenidir və ölkəboyu yayılmayıb amma küçə incəsənətinin popularlaşmasına yerli rəssamlar seçdikləri mövzular və şəhər rəhbərliyinə verdiyi təkliflərlə öz tövfələrini verirlər. Yerli rəssam Robert Nikoqosyan kimi. İrəvan divarlarında məşhur erməniləri çəkir və gənc nəslin nümayəndələrini, eləcə də əcnəbi turistləri erməni irsi ilə tanış edir. Bununlada o yerli əhalinin böyük rəğbətini qazanıb.
 |
| İrəvanın rənglənmiş dalanlarından biri |
 |
| "1000 və 1 lyuk" layihəsi çərçivəsində rənglənən İrəvanın kanalizasiya lyuku |
İş birliyinə gəldikdə isə, istedadlı rəssam və dizaynerlər şəhər rəsmiləri ilə bir araya gələrək boz və eybəcər dalanları (yeri gəlmişkən ermənilərdə küçə dalanlarını məhz dalan adlandırır) rəngləmək və müxtəlif rəsm əsəsrləri yaratmağa qərar veriblər. Artıq paytaxt İrəvanın 150 dalanı Ermənistan mənzərələri və dünyanın müxtəlif abidələri mövzusunda çəkilən şəkillər ilə bəzədilib, yeni nəfəs alıb.
Zövqə oxşayan incəsənət nümunələrini təkcə divarlarda yox, yeri gəlsə kanalizasiya lyukların üzərindədə təsvir etmək olar. ImYerevan.com portalı və Yerevan 2.0. şəhər inkubatorun üzvlərin "1000 və 1 lyuk" adlı layihəsi məhz buna həsr olunub. Məqsəd: İrəvanı daha cazibədar və maraqlı şəhər etmək, müasir incəsənətə tövfə vermək.
Zövqə oxşayan incəsənət nümunələrini təkcə divarlarda yox, yeri gəlsə kanalizasiya lyukların üzərindədə təsvir etmək olar. ImYerevan.com portalı və Yerevan 2.0. şəhər inkubatorun üzvlərin "1000 və 1 lyuk" adlı layihəsi məhz buna həsr olunub. Məqsəd: İrəvanı daha cazibədar və maraqlı şəhər etmək, müasir incəsənətə tövfə vermək.
Gürcüstan
Digər qonuşumuz Gürcüstanda street-art kütləvilik halı alıb.Etiraf edim ki, gürcülər çox məharətlə qraffiti təsvirlərinə istər əyləncəni, istərsə də siyasi çalarları qatırlar.
 |
| Kutaisi, Gürcüstan, iyun 2017 |
 |
| Tbilisi, Gürcüstan, avqust 2018 |
Burada hətta qraffiti sənəti üzrə festivallar keçirilir. Artıq dörd festival Batumidə, ikisi isə paytaxt Tbilisidə baş tutub.
10 ildən çox bu sənətə özünü həsr edən Musyə Keburiya Gürcüstanın ən tanınan qraffiti ustalarındandır. Ukrayna, Norveç, Almaniya, Portuqaliyada keçirilən qraffiti-festivallarında iştirak edən gənc rəssamın əsərlərini hətta Kutaisi hava limanının üzərində görmək olar. Gənc rəssam deyir ki, paytaxtın köhnə və boz binalarında müasir mədəniyyət nümunələri yaratmaqla bir növ harmoniyaya nail olmaq olar.
 |
| Rustavidə növbəti əsərini yaradan Musya Keburiya |
Sonda əlavə etmək istərdim ki, street-art və onun ayrılmaz hissəsi olan qraffiti - şəhər submədəniyətin bir növüdür,ayrılmaz hissəsidir. Urbanizasiya prosesini yaşayan ərazilər, rayonlar, şəhərlər, ölkələr bunu öz üzərində hiss etməlidir. Və yaxşı ki, hiss edirlərdə. Yaşadığımız regionda istisna deyil. Axı dəmir-beton qutularla bəzədilən və getdikcə eyniləşən şəhərləri fərgləndirən nəsə olmalıdır ya yox?
Qeyd: Klassik qrafiti - tamhəcmli rəsm əsəri, mürəkkəb naxış, hətta xüsusi "kodlaşdırma" və ya üstüörtülü yazıdır. Qrafiti qanunlarına əsasən, divardakı yazılar asan oxunmamalıdır.
Bəyənin, Şərh yazın, Paylaşın !
